Veldig engasjement: Helsedirektoratet vil ikkje bruke «ultraprosessert» om mat

Divisjonsdirektør Linda Granlund i Helsedirektoratet seier til NTB at det var rekordstor interesse og enormt engasjement rundt opplysningsmøtet om ultraprosessert mat og kostråd onsdag . Fleire enn 1000 var påmeldt til webinaret, og rundt 100 var fysisk til stades i salen.

– Vi heldt møtet på grunn av stor forvirring og mykje merksemd rundt ultraprosesserte matvarer. Dei som gir råd til andre om kosthald og helse, dei som jobbar i barnehagar og befolkninga lurer litt på om det er farleg å ete ultraprosessert mat, seier Granlund.

Hovudspørsmåla er «Korleis skal eg råde folk om dette?» og «kvifor er det ikkje noko om ultraprosesserte matvarer i kostråda?». Granlund har eitt svar på eit komplisert spørsmål:

– Omgrepet ultraprosessert mat er ikkje eigna til å gi oppfordringar. Det er derfor vi ikkje gjer det.

Sju av ti er bekymra

Ei fersk undersøking frå Matprat om norsk diettkultur, gjennomført av Opinion, viser endringar i bekymringa for ultraprosessert mat, som aukar, mens tilliten til kosthaldsråda blir svekt noko.

Sju av ti nordmenn uttrykker uro for ultraprosessert mat. Over 30 prosent synest at det er mykje motstridande kosthaldsinformasjon og at dette gjer at dei ikkje klarer å forhalde seg til dei. Mangel på tydelege oppfordringar om ultraprosesserte matvarer blir trekte fram som noko som gjer det vanskeleg å kjenne seg igjen i råda.

Og mens kjennskapen til Helsedirektoratets kostråd aukar, følger ikkje tilliten til råda same utviklinga. Ifølge Matprat søker folk då meir individuelle løysingar og ønsker konkrete og relevante råd tilpassa eige liv og eigne verdiar.

Treng ny klassifisering

Ifølge Norske Spisefakta ønsker 72 prosent av befolkninga i Noreg å unngå ultraprosessert mat, og mange ønsker seg ei eiga merkeordning for ultraprosessert mat.

Granlund seier omgrepet ultraprosessert åleine ikkje er tilstrekkeleg som peikepinn på kva som er sunt eller usunt. Verdshelseorganisasjonen (WHO) jobbar elles med ei meir nyansert klassifisering av behandla mat, for å gi betre rettleiing. Det er ikkje sikkert når ho kjem. Granlund ber folk forhalde seg til kostråda.

– Grada av omarbeiding seier ikkje nok om noko er helsefremjande eller ikkje. Det viktigaste er å sjå på den samla næringssamansetninga, og dette er det vi tar opp i kostråda, seier folkehelsedirektøren.

Merkeforslag avvist på Stortinget

Med på møtet var også ernæringsbiolog og høgskulelektor Marit Kolby. Ho meiner usunne ultraprosesserte produkt fortrenger «ekte mat».

Kolby har tatt til orde for ei merkeordning for ultraprosessert mat og nye kriterium for kva som skal reknast som sunn mat. Nyleg fekk ho med seg Senterpartiet og Raudt om krav om betre merking av ultraprosessert mat. Måndag blei det votert over forslag om dette i Stortinget: «Stortinget ber regjeringa greie ut ei offentleg merkeordning for ultraprosesserte matvarer og komme tilbake til Stortinget med ei sak om dette»

Berre Raudt, Miljøpartiet Dei Grøne og Kristeleg Folkeparti støtta forslaget, som med 75 mot 28 stemmer ikkje blei vedtatt.

Held fast ved kostråd

Granlund seier til NTB at bruken av omgrepet ultraprosessert ikkje er så veldig nyttig.

– Vi meiner ein heller bør sjå på dei produkta som er foredla med sukker, salt og feitt og som ein ikkje tilrår. Det er nettopp det vi har gjort i kostråda, seier Granlund.

– For eksempel rådet om å ete minst mogleg foredla kjøttprodukt. Eller å få i seg minst mogleg søta drikke, kake, kjeks og snop og chips, som er foredla produkt med mykje sukker og salt. I brødkategorien seier vi et hovudsakleg grove kornprodukt og minst mogleg fine kornprodukt, og dei fine kornprodukta er jo mest behandla og har minst næring, seier Granlund.

Fakta om ultraprosessert mat

Mat og drikke kan behandlast for å forlenge haldbarheit, forbetre smak, farge og konsistens og fjerne bakteriar. Dette blir kalla prosessering.

• Prosessering inneber å endre den opphavlege forma eller eigenskapane til maten gjennom ulike metodar.
• Slik omarbeiding betyr ikkje nødvendigvis at maten blir meir eller mindre sunn.
• Kostråda tilrår å avgrense inntaket av behandla mat med mykje metta feitt, salt eller sukker innanfor alle matvaregrupper.
• Det finst ingen tydeleg definisjon eller klar avgrensing av kva som er ultraprosessert mat, og det er heller ikkje eige kostråd om dette.
• Omgrepet ultraprosessert mat blir som oftast brukt om industriframstilt mat, med mange ingrediensar og tilsetningsstoff som ikkje blir brukte i heimelaga mat.
• Tilsetningsstoff blir brukt for å påverke mellom anna haldbarheit, konsistens, smak og utsjånad.
• Under definisjonen fell for eksempel brus og energidrikkar, kjeks- og kakemiksar, iskrem og godteri, frosenpizza, pølser og nuggets, frukostblandingar som ikkje er reine kornblandingar, industribakt brød og smaksett yoghurt.

(Kjelde: Helsenoreg )