Terje vaks opp på Ryvarden fyr

Lommelykt, regnfrakk og høge sjøstøvlar var vanleg utrusting då barna om morgonen la i veg langs den meir enn to kilometer lange kjerrevegen, innover mot sivilisasjon og skulekvardagen.

– Det kunne ofte vera tungt når dagen starta i motvind, i regn og mørke. Me heldt oss til ei smal opptrakka stripe i midten av kjerrevegen, seier Terje Kjeilen.

Han vaks opp på 1970-talet i ein fyrvaktarfamilie som budde på Ryvarden.

Medan han gjekk på folkeskulen på Vandaskog, kom læraren til Mølstrevåg med bil og henta Terje og søskena hans. Same bilskyss fekk dei etter at skuledagen var over og barna kunne starta fotturen heimatt for å få litt mat og gjera lekser. Men utpå ettermiddagen tok Terje ofte turen tilbake til Mølstrevåg for å vera saman med kameratar. Den eldste søstera blei gjerne med for å vitja sine venner. Dermed blei det i gjennomsnitt ei mil til fots dei fleste dagar i veka.

Terje Kjeilen fortel vidare at i delar av skuleåret brukte han å sykla langs den skrøpelege kjerrevegen. Men då blei det mange punkteringar. I førstninga var det far hans som lappa saman sykkelslangen. Men han ville at sonen skulle læra kunsten sjølv. Etter kvart fekk Terje særs god trening i å lappa punkterte sykkelslangar.

– Var de aldri mørkredde når de ferdast gjennom marka?

– Nei, det kan eg ikkje hugsa. Men ein gong blei eg likevel skremt. Det må ha vore i haustmørket under hjortejakta. Eg høyrde ein skarp smell og like etter kvein eit prosjektil like forbi øyra mitt. Eg såg aldri nokon jeger eller hjortedyr. Men det har truleg vore nokon som skaut etter vilt og at prosjektilet først traff ein fjellvegg og deretter flaug tilbake tett inntil øyra mitt.

Barnearbeid for veg

Bilvegen fram til fyrstasjonen stod ikkje ferdig før mot slutten av 1970-åra. Det var dei tilsette på fyret saman med familiane sine som måtte utføra vegbygginga. Heile familien laut trø til i arbeidsfellesskapet.

– Det hadde nok blitt kalla barnearbeid i dag, seier Kjeilen med glimt i auga.

Vegarbeidet, som blei utført i seks ulike etappar starta i aust ved Mølstrevåg.

Barna var med og samla stein som skulle bli til vegkroppen. Arbeidet blei elles utført med handemakt og med enkle reiskapar. Det blei gravd grøfter og lagt ned drensrøyr. Etter kvart som nye lengder av vegkroppen blei bygd vestover, kom traktorlass med grus som dei jamna utover.

Fleire stader blei vegen lagt direkte på berg og over fjellknausar. Nokre knausar måtte sprengjast bort for å retta ut veglina.

– Eg veit ikkje om fyrmeisteren hadde sprengingssertifikat, men under hans leiing blei det bora hol og lagt i dynamitt. Etter ei kraftig salve blei sprengingsmatta hengande over høgspentlina. Straumen forsvann, men vegarbeidarane fekk nappa matta ned att før kraftlaget sine folk kom og kopla straumen på igjen.

Folksamt på fyrstasjonen

Tre familiar budde på fyrstasjonen då Terje vaks opp. I dagens kunstgalleri var den gongen eit vertikalt delt bustadhus. To fyrvaktarar med kvar sine familiar budde i dei to jamstore leilegheitene. Fyrmeisteren og kona budde i eit hus for seg sjølve på andre sida av gardsplassen. I alt 12 personar budde på fyrstasjonen samstundes.

I det låge bygget, som i dag blir nytta til kunstatelier, var inndelt i tre separate hobby- eller verkstadrom. I tillegg var der plass til ein liten hybel til fyrvaktar-vikaren.

Gardsrommet mellom husa var då som nå innramma av plankegjerde med dørar i kvar ende. Dermed blei der lunt og nærast stille sjølv om vinden plystra rundt novene på utsida.

– Me barna brukte ofte å leika på innsida av desse portane, seier Terje Kjeilen, som hadde tre yngre søsken, to søstrer og ein bror, då han vaks opp på fyret.

Snøggbåt og ruskever

På denne tida gjekk Flaggruta sine snøggbåtar mellom Stavanger og Bergen, jamt og trutt framom fyrstasjonen.

– Var det dårleg vêr hende det ofte at kaptein eller styrmann på snøggbåten ringde til oss for røkja etter korleis vêr, vind og bølgjer såg ut på havstykket Sletta. Det var oftast på grunnlag av våre observasjonar og tilbakemeldingar at det blei tatt avgjerd om snøggbåten kunne gå eller om det i staden skulle setjast opp buss for passasjerane mellom Haugesund og Valevåg.

– Iblant når far var ute og oppteken med andre gjeremål, laut eg ta telefonen og svara så godt eg kunne på spørsmål frå snøggbåtkapteinen. Kanskje kunne den tragiske Sleipner-ulukka i 1999 vore unngått dersom fyrstasjonen då framleis hadde vore bemanna, seier Terje Kjeilen tankefullt.

Tåkelur og kvardag

Desemberdagen er kjøleg då me vitjar Ryvarden, men uvanleg stillferdig når det gjeld vind. Samtidig finn sola  stadig opningar i skydekket. Det er god sikt sørover mot Røvær og i retning Utsira. Terje fortel at på klåre mørke kveldar var det lysblinka frå desse to fyra ein kunne sjå i tillegg til det vakre og dansande nordlyset.

– Kring Ryvarden var det få andre lyskjelder som tevla med nordlyset.

Terje hugsar vidare at barna i blant stilte seg ute på berget ved fyret og vinka til snøggbåtane.

– Dei brukte å svara oss med fløyta. Det hende også nokre gonger at me barna fekk lov til å helsa snøggbåtane med nokre klemt i den store tåkeluren.

På sørsida av fyrtårnet stod ein maskinhall. Den inneheldt mellom anna kompressor og trykklufttank, som tåkeluren var avhengig av. Der var også eit straumaggeragat til bruk ved brot i tilførsla frå nettet. Aggregatet vart drive av ein Lister-båtmotor, som måtte sveivast i gong. I maskinhallen laut fyrvaktarane gjera regelmessig tilsyn og vedlikehald.

Barna blei også sett i arbeid mot lommepengar i løn. Dei vaska trappene opp til fyret, pussa messing, pikka rust på rekkverk, mønja og malte.

Ved den vesle kaien like nedanfor fyret kunne ein landa med små båtar i særs godt vêr. Men dei kunne ikkje ha båtar liggjande der. Då ville den ganske fort ha blitt knust av bølgjene. Difor laut fyrpersonalet ha sine eigne båtar liggjande ved naustet i ei lunare hamn lenger inne i Mølstrevågen.

Flyttelass og handkjerre

Som 10-åring i 1970 kom Terje Kjeilen flyttande til Ryvarden saman med familien frå eit anna fyrvaktarsamfunn, øykommunen Fedje i Nordhordland.

– Far hadde vore fyrvaktar på Holmengrå fyr. Denne fyrstasjonen ligg på ein vêrhard holme i innseglinga til Mongstad. I periodar med dårleg vêr kunne han bli liggjande vêrfast i fleire veker. Mor fortalte at me borna hadde ein gong sete ved glaset heime og ropa til henne om at ein framandkar koma gåande mot huset vårt.

– Det viste seg å vera far, som vêrgudane hadde tvinga til å vera så lenge borte at hår- og skjeggvekst hadde gjort han ukjenneleg for oss borna.

Grunnen til at familien Kjeilen flytta til Ryvarden fyr var ønskje om eit meir familievennleg liv.

– Alle kunne me bu der far hadde arbeidsplassen sin.

Flyttelasset blei transportert med båt til Mølstrevåg. Derifrå leigde dei ein bonde med traktor til å køyra dei største og tyngste tinga vestover til fyret. Resten blei drege i fleire vender med handkjerre til den nye heimen.

Pale til kvelds

Bustaden i den vertikalt delte fyrvaktarbustaden hadde innlagt straum og vatn. På nedsida av kjerrevegen, aust for steingarden, var det grove ut ei open vasskjelde. Ei pumpe i det vesle huset på motsett side av vegen henta opp vatn frå denne hola. Dermed kunne vatnet renna inn i ei kjelde under kjellaren i familiebustaden. I kjellaren var også eit baderom og toalett, eitt til kvar av familiane. Vaskerommet var felles.

Dei første månadene på Ryvarden var tunge, fortel Terje. Berre ein månad før dei flytta, hadde storebror hans, som var eldst i søskenflokken, omkome i ei trafikkulukke.

– Det var ikkje fritt for at eg lengta heim att. Det trur eg gjaldt for alle i familien. Men det kom seg etter kvart.

Blant gode minne er fisket frå land i sommarhalvåret:

– Før me gjekk ut med fiskestengene våre, gjorde mor klar ei gryte med vatn på komfyren. Så varte det ikkje lenge før me borna kom heim att med fersk pale til kvelds. På Ryvarden var me så og seia garantert å få fangst.

Farleg leik

På kaien, der bølgene ofte kunne slå langt innover land, var det montert ei kran med bom som rakk eit godt stykke innover svaberga. For barna gjekk det sport i å sparka godt ifrå på svaberget idet dei kasta seg opp på bommen. Han kunne då få så god fart at han svinga utover kaien og sjøkanten og gjerne heilt rundt og tilbake på land. Ikkje heilt ufarleg der borna svevde vekselvis over sjø og land.

Ein enda litt dristigare leik var den som barna på Ryvarden kalla å erta bølgjene. I frisk pålandsvind gjaldt det om å springa raskast mogeleg over svaberget når dei såg bølgjer nærma seg.

– Ein gong under denne farefulle leiken datt eldste søstera mi ned i sjøen i ei rivne mellom to svaberg. Eg greidde heldigvis å få tak i henne og fiska ho opp att or vatnet, slik at ho ikkje blei dregen ut att av bølgjene.

Men etter den hendinga la dei vaksne ned forbod mot vidare erting av bølgjene. For å betra tryggleiken ytterlegare for barna ved havet blei dei sende på symjekurs ved Lillesund skule i Haugesund.

Drivtømmer og julebukk

Men barna kunne også vera med på mindre farefulle aktivitetar. Dei såg etter drivtømmer og ved. I vikane nord for fyret dreiv det ofte inn plank og stokkar som blei sette opp mot berget, slik at dei kunne renna av seg salt og sjøvatn. Sidan blei drivveden henta med båt i godvêr og frakta til naustet ved Mølstrevågen og tørka der før lass med ved blei trilla heim til fyret på handkjerra.

Kvar familie hadde sin vesle åkerflekk, kor dei dyrka poteter og gulrøter. Men det blei langt frå nok for heile vinteren. Poteter blei difor kjøpt inn i stort og drege til fyret i handkjerra og lagra i bingar i kjellaren.

– Korleis blei jula feira på fyrstasjonen? Blei det noko felles feiring for alle familiane?

– Det blei pynta til jul, og sjølv om kvar familie feira for seg, hadde me felles gange rundt juletreet. Etter at pakkane var opna, blei det rydda plass rundt juletreet i stova vår.

– I løpet av jula gjekk me barna julebukk til dei andre familiane. Eg hugsar ein gong me fekk koma inn i stova hos fyrmeisteren og kona hans. Der tykte me at det lukta merkeleg og vondt. Me spurde kva dette var og fyrmeisterfrua  viste oss til komfyren og løfta av eit grytelokk. Då lukta det enda verre. Det viste seg å vera lutefisk i gryta, noko som var ein ukjent julemiddag for oss som var vane med pinnekjøt.

– Elles var me på Fedje i nokre julehelgar og feira saman med slekta vår der, seier Terje Kjeilen.

Han bur i dag på Karmøy, der han arbeider som svakstraumsteknikar, er gift, har barnebarn, fem vaksne barn og to bonusbarn. Mor hans Ingeborg Kjeilen har passert 90 år og bur framleis i Sveio.

– Korleis vil du med nokre stikkord karakterisera oppveksten på Ryvarden?

– Ei fin tid og god oppvekst med stor grad av fridom og mykje frisk luft. Kanskje litt i meste laget av det siste.