Forskjellane aukar – det påverkar også deltakinga i friluftslivet

I september la SSB fram ein rapport om friluftsvanar i Noreg dei siste 50 åra. Den ser på aktivitetstrendar over tid, knytt til sosial bakgrunn og verdien av friluftsliv for fysisk aktivitet.

I rapporten kjem det fram at friluftslivet står sterkt her i landet, men at det er store forskjellar i deltaking blant ulike grupper i befolkninga, spesielt knytt til inntekt og utdanning.

Forskjellar

Det er blant anna dei unge og personar med høg inntekt og utdanning som er mest aktive i friluftslivet. Motsett er det mindre deltaking blant eldre, einslege forsørgjarar og personar med låg utdanning og inntekt. Andre grupper med låg deltaking er innvandrarar og personar med funksjonsnedsetjing.

– Dette viser at friluftslivsdeltaking både er avhengig av struktur og kultur: personar med høgare utdanning og inntekt har både meir tid, betre økonomi og kanskje foreldre som også har drive med friluftsliv. Dette kan gjere inngangsbilletten og terskelen til å delta lågare, skriv SSB i rapporten.

Helga Synnevåg Løvoll er professor ved instituttet for idrett og friluftsliv på Høgskulen i Volda. Ho seier fjellet har vore ein stad der både bonden og legen kunne treffast som likeverdige uavhengig av økonomi. Dei siste tiåra har det skjedd ei endring.

Nye verdiar

Berre for 20 år sidan var stiane til fjells små og gjengrodde. No er det fleire stader som har fått utfordringar med slitasje i naturen på grunn av at fleire vandrar til topps.

Synnevåg Løvoll ser dette i samanheng med at landet vårt har blitt rikare. Det har gjort at nordmenn har fått god nok privatøkonomi til å kjøpe meir avanserte sportsklede- og utstyr. Det er også ein tendens til at fleire har fått meir tid til å gå i fjellet.

Med dette har det kome ei større interesse for å ferdast i naturen, både sommar og vinter.

– Privatøkonomien vår har blitt betydeleg betre, som har gjort at vi er i konsumtoppen av tur- og sportsutstyr. Skal du å gå på dei høge fjelltoppane, krev dette ekstra kompetanse og sikkerheitsutstyr. Det blir berre mogleg å kjøpe for dei med høg nok inntekt til fullt turutstyr og randoneeski. Å kle seg heilt opp kan fort koste fleire titusen, seier Synnevåg Løvoll.

Ho meiner dei alpine toppane er blitt ein stad der verdiar om erobring og spektakulære nedkøyringar blir vist i marknadsføring og i sosiale medium.

– Det er ein sjølvrealiseringsarena. Det blir investert mykje i å vere sporty og trendy, seier professoren.

Manglar pengar til turutstyr

I 2001 var det 76 prosent frå den høgste inntektskvartilen (dvs den fjerdedelen av hushalda med høgst inntekt) som gjekk på lange ski- og fotturar, medan det gjald 52 prosent frå dei i den lågaste inntektskvartilen (dvs. den fjerdedelen av hushalda med lågast inntekt). Det er ein forskjell på 24 prosent. Denne forskjellen auka fram til 2011, då forskjellen mellom desse inntektsgruppene var på 37 prosent. Fram til 2021 har denne forskjellen lege på 34–36 prosentpoeng.

På same måte som at deltaking i friluftslivet er større jo høgare utdanning og inntekt ein har, er også inaktivitet mest utbreidd blant dei med låg utdanning og inntekt, innvandrarar, personar med funksjonsnedsetjing og eldre.

Foreldre som er inaktive svarar at det er mangel på tid, og dessutan manglande økonomi til å kjøpe eller leige utstyr som gjer dei inaktive.

Unødvendig pengebruk

I 2004 var omsetninga i sportsbransjen 6,5 milliardar kroner. Sidan har omsetninga vakse til 27,2 milliardar kroner i 2021, fortel Trond Evald Hansen i Norsk Sportsbransjeforening.

– 27,2 milliardar kroner på sports- og turutstyr, fordelt på fem og ein halv millionar innbyggjarar. Det er heftig! Det er 30 prosent meir enn nasjonen som brukar nest mest – Sverige.

I fjor gjekk denne omsetnaden ned 9 prosent samanlikna med året før.

– Pandemien førte til forseinkingar i forsyningstenestene, som skapte problem for bransjen. I 2021 og 2022 fekk vi syklar til sals i oktober, som ikkje er ei tid då folk er interesserte i å kjøpe dei. Slik er det ikkje i år fordi leveransesituasjonen er betra vesentleg.

Friluftslivet står sterkt i Noreg, skriv SSB i rapporten. Nesten heile befolkninga har drive med ein eller annan friluftslivsaktivitet dei siste 12 månadene. Hansen meiner det er fleire grunnar til at nordmenn brukar mykje pengar på friluftsutstyr. Blant anna er Noreg eit land med mykje vêr. Det gjer at vi treng meir turtøy- og utstyr for å ferdast utandørs.

Samtidig er det mykje unødvendig vi brukar pengar på.

– Enkelte brukar 8000 kroner på ei jakke. Ein kan møte folk i slike ekspedisjonsjakker – som ein kunne brukt til å krysse polane i – gåande i bygatene våre. Det handlar òg mykje om kva som er trendy. Og fleire ønskjer å bli sett på som sporty.

Saknar den gode søndagsturen

Samtidig som friluftsdeltakinga vår har blitt meir ekstrem, har vi fjerna oss frå naturen, meiner Helga Synnevåg Løvoll.

– Vi lever inneliv. Samtidig ligg det i oss eit behov for å ha kontakt med naturen. Vi treng den kontakten for å handtere kvardagsstress og bli ei betre utgåve av oss sjølve. Då er det ikkje dei spektakulære turane som gjeld.

Synnevåg Løvoll fryktar nordmenn blir for opptekne av toppturar og idrettspreget av friluftslivet. Ho ønskjer at fleire skal ta tilbake den «gamle« søndagsturen.

– Eg ønskjer å ta tilbake søndagsturen. Den handlar om å vere saman og ha god tid med kvarandre. Eg er bekymra for at vi er i ferd med å miste desse verdiane i fokuset på utstyr, topptur og idrett som pregar naturaktivitetane våre i dag.