Hengeasken ved Valen kapell felt etter 175 år

Kunne asketreet talt, vil den nok kunna fortalt mange historiar om dei ymse hendingar i Valebygda. Treet har sin verdigheit, ved at det er taust og set diskresjon høgt, slik at ein alltid har følt det trygt og godt å stå under den fine breie krona eller nyte treet.Ved treet står det mange fine gravmonument som viser den same verdigheita for dei som har gått bort gjennom tida. Me har ordtaket «alt til si tid». Diverre er tida komen, at treet måtte fellast på grunn av sjukdom.

Hengeasken, Fraxinus excelsior «Pendula» har ei lang historie ved kapellet, der den er vent plassert/planta på Valen kyrkjegard. Etter tidlegare nedskriving er det skrive at treet blei planta i 1846 av Ole Georg Olsen som bygde opp Einstadbøvoll gard. Treet blei planta på/ved gravene til kona som døydde i 1841 og sonen Johan Andreas som døydde i 1840. Asketreet har med andre ord stått der i vind og blest i heile 175 år.

Dei som er kjent med historia til Ole G. Olsen, veit han var langt framme på mange områder, der nyttevekstar og prydtre m.m. som han fekk tak i og foredla sjølv, der mange av desse trea viser spor etter han i Sunnhordland og andre stader. Etter skriftlege kjelder var varmekjære tre, m.a. hengask populære å planta i landskapshagar i Noreg på den tida.

Hengeasken på Valen kyrkjegard blei hegna godt om. Me mennesker har den eigenskapen at me har gode minne når me planta tre eller nyttevekstar i tunet, det er alltid ei historie rundt slike tre ein har fått tak i som fortel noko om den ein fekk treet av eller kvifor ein planta treet.

Me lyt ta med oss meir frå dei skriftlege kjeldene: Normalt blir slike tre omlag 200 år gamle, nokre heilt opp imot 500 år. Asketreet blei mange stader planta som tuntre, det har lang historie, treet er nemt i oldtida som eit av Nordens heilage tre. Treet var reine medisinen, der ein nytta lauv, frø og anna til medisinsk bruk.

Det å ha på seg askelauv ville også tiltrekkja seg det andre kjønn, gjerne lurt å ha på seg om ein var på friarferd. I nokre områder i Norden var det bannlyst å fella asketre som pryda tunet, då ville det gå deg ille.

Askelauv/skot blei også nytta som dyrefor, styving av tre blei brukt fram mot 1950, eller der omkring på ymse garder. Det er høve å freda særeigne tre som t.d. ask i eige tun.

Kvifor måtte dette flotte treet hoggast ned?

I år 2008 kom det ein frykta sjukdom til lands frå Asia, som heiter askeskotsjukdom til Noreg. Denne sjukdomen spreier seg raskt og får store konsekvensar for ask som blir råka av sjukdomen. Det er ikkje noko ein kan gjera med denne sjukdomen. Asketre som  blir råka av sjukdomen vil dø til slutt.

Sjukdomen blei påvist på Vestlandet i år 2011 og truleg blei hengeasken ved Valen kapell råka av sjukdomen rundt år 2015, treet har fått merke av sjukdomen gjennom desse åra, meir og meir av greiner har dauda, dette fører til at fleire større greiner har vore farlege for folk som ferdast ved treet, at dei kan brotna og falla ned.

Som ein konsekvens av denne sjukdomen er asketreet blitt raudlista, ein held på å finna friske tre som truleg er sterk mot sjukdomen, slik at ein kan foredla slike tre i områder med askeskog. Me vonar dette arbeidet lukkast.

Me må vedgå at me sjølve i det lengste ønskte å ha treet ståande lengst mogleg for det er utruleg flott med si særmerkte form og høgde (truleg bortimot 15 meter høgt). Treet og tilstanden til det har vore samtale hjå fleire, der me har hevda, lat treet få stå så lengje det er liv i det. Eit klokt hovud sa; «det er betre å felle eit tre som held på å dauda og heller plante nytt tre, ved at det nye treet vil vise livskraft frå det blir planta, enn å sjå på eit tre som daudar meir og meir for kvart år», nok godt sagt av vedkommande.

For at hengeasken skulle frå ein verdig avslutning etter å ha stått på staden i 175 år fekk me eigar av Blytt Landbruksservice, Henrik Blytt og faren Andres, til å stå for arbeidet. Dei begge er sterkt knytt til Einstadbøvoll gard. Dei to var dei rette til å setja punktum for dette flotte treet som har stått som ein bauta i glede og sorg gjennom mange generasjonar. Så får me glede oss over dette vakre treet som nå er historie og ha det som eit godt minne. Eit nytt tre vil bli planta til våren, der me har vore så heldige å fått eit hjartetre av Sunnhordland Planteskule, dette hjartetreet vil høva godt på same staden.

Dagfinn Bjørge