Bli abonnent
Logg inn

nyhende

Kristine Enger vaks opp på småbruk og har alltid vore glad i planter, men visste lite om ville vokstrar før ho begynte å gå tur med hunden utanfor opptrakka stiar. Det var då ho tok til å lese seg opp, ei plante om gongen. I dag er ho nyttevekstkyndig i Norges sopp- og nyttevekstforbund.

På jakt etter noko sunt og godt? Dette er både grønt og gratis

Naturen er eit bugnande spiskammers. Her er nokre av dei ville vekstane du trygt kan plukke og lage mat av.

NPK – Heidi Molstad Andresen NPK – Heidi Molstad Andresen
Publisert

– At styresmaktene ikkje informerer om kva folk kan sanke i naturen og kva planter som verkeleg kan hjelpe oss i ei krise, undrar meg. Det er ein stor mangel ved den nye, nasjonale beredskapsbrosjyren, seier Kristine Enger (58).

I beredskapsbrosjyren frå 1969 stod det til dømes om matverdien til både karvekål, skvallerkål, nesle, meldestokk, svinemelde og løvetann, fortel ho, og peikar på at naturen sitt eige spiskammers har redda mange liv opp gjennom historia. Det vil dei grøne matskattane truleg også gjere i framtida, om me tek vare på kunnskapen om dei.

– Interessa for dyrking har auka

Sjølv har Enger brukt viltveksande planter i mat og drikke og mot vanlege plager i 20 år. For fem år sidan vart ho sertifisert som såkalla nyttevekstkyndig av Norges sopp- og nyttevekstforbund. Det betyr at ho har forbundet si høgaste utdanning innan nyttevekstar og etnobotanikk. Med si nye bok «Spiselige ville planter» vil ho også gjere resten av oss til trygge sankarar og inspirere til å ta det gratisgrøne i bruk.

– Interessa for både friluftsliv og dyrking har auka dei siste åra, og sanking er ei naturleg forlenging av dette. Om ein ikkje har hage eller bur ein stad i landet der dyrkeforholda er krevjande, har ein likevel tilgang på utruleg mykje mat og næring i naturen gjennom store delar av året, fortel ho.

VILLSALAT: Slangeagurk og honningmelon etter smak Blad frå 2–3 etande, ville planter, til dømes skvallerkål og engsyre Blomstrar frå 1–2 etande, ville planter, til dømes tusenfryd og løvetann Dressing 2 delar god olivenolje 1 del eplesidereddik (gjerne urteeddik av ville urter som rosekronblad, raudkløver, geitramsblomstrar.) Honning for søtare smak, og litt salt etter ønske Slangeagurk og eventuelt litt melon er base, for å mildne dei bitre smakane frå dei ville vokstrane. Du kan òg bruke ung vassarve, unge blad av meldestokk, unge skot og blad av kveke, faste blomstertoppar av tunbalderbrå og unge blad frå gjetertaske. Skjær agurk og melon i små terningar, og vask og riv plantene til passande storleik. Blomstrane treng du sjeldan å vaske. Bland alt i ein bolle, ha over dressing og drys over blomstrane til slutt.

Smørbukk og strutseving

Visste du til dømes at kveke kan vera spesielt nyttig om det blir avgrensa tilgang på mjøl og stivelse? Til liks med mellom anna islandsk lav, raudalgen søl, tangmelde, krushøymol og fuglevikke?

Eller at det finst ein haug med ville grønsakplanter å ta av? Du kan til dømes bruke røter frå harerug, gåsemure og ugrasklokke. Etande blad og stilk får du mellom anna frå kvann, skjørbuksurt, strandreddik, karve, skvallerkål og marikåpe. Ja, og meldestokk, strandstjerne, vassarve, østersurt, groblad, smørbukk og strutseving.

Enger understrekar at ville planter ikkje er meinte som erstatning for det beredskapslageret styresmaktene no tilrår alle hushald å ha, men at dei kan vere viktige tilskot. Plantene er uansett så sunne at dei gjerne kan inngå i den daglege kosten vår, seier ho.

Fire favorittar

Om Enger likevel skulle løfte fram nokre beredskapsfavorittar, ramsar ho raskt opp brennesle, løvetann og tangmelde:

– Brennesla er den mest sanka planta i verda og blir brukt både til mat og medisin. Ho er svært utbreidd. I Noreg er nok likevel løvetann den fremste beredskapsplanta, fordi heile planta er etande og veks nær over alt. Den beste tida for å snake løvetann er vår og haust, og ein kan nytte blada i salat, supper, gryter og paiar. Røtene har dessutan masse betakaroten, meir enn i gulrøter, som kroppen lagar om til A-vitamin, fortel ho.

Tangmelde, til liks med søskenplanta meldestokk, er også svært utbreidd. Blada inneheldt både A-og C-vitamin og jern og kalsium. Frøa er dessutan rike på karbohydrat, feitt og protein, forklarar ho.

Enger nemner også grisetong, som er rik på vitamin, karbohydrat, protein og jod. Tidlegare vart tangen nytta som husdyrfôr langs heile norskekysten, men i dag blir han hovudsakleg hausta og brukt til produksjon av algeekstraktar og tangmjøl. I Irland og Canada blir tangen elles brukt som fôrtilsetning til storfe, for å redusere metanproduksjon og auke mjølkeproduksjon.

UGRASOMELETT: 4 egg 4 ms vatn ½ ts salt ½ ts svart pepar 2 ms smør ½ finhakka lauk 1–2 dl finhakka unge blad og umodne frø frå etande ville planter 4 ms rive kvitost etande ville blomstrar eller blad til pynt Mengda planter avheng av kor mykje smak det er i plantene. Om plantene er sterke på smak, treng du mindre mengder. Smelt smør i panna, fres lauk og finhakka planter i eit par minutt på god varme. Visp saman egg, vatn, salt og pepar. Hell eggerøra over lauken og plantene, strø på ost og legg på eit lokk. Skru ned varmen. La omeletten stå til den har løfta seg og all eggerøra er stivna. Pynt med blomstrar og/eller blad.

På midtribba på tangen veks det dessutan ein raudleg alge kalla grisetangdokke. Han er ein av vokstrane som er verdt å merke seg for dei som likar å boltre seg på kjøkenet, seier Enger:

– Grisetangdokke blir også kalla trøffeltong, fordi han smakar som fransk trøffelsopp. Han kan tørkast og knusast til eit pulver som du blandar i olje eller salt og nyttar som smaksforsterkar. Dette er ein av fleire «hemmelege» ingrediensar i gourmetklassen som finst heilt gratis i naturen, reklamerer ho.

Energibomber

På landsbasis finst det meir enn hundre vanlege ville og etande planter. I boka si fortel Enger inngåande om 50 av dei og korleis dei kan nyttast. Felles for plantene ho har valt ut, er at dei er utbreidde og tilgjengelege i store delar av landet.

Sjølv held Enger hus på Randaberg på nordspissen av Jæren, der ho jobbar som fagdirektør hjå Statsforvaltaren i Rogaland. Området er kjent for sitt milde klima. Enger sankar mykje planter i nærområdet, og ved hytta på Hebnes i Ryfylke, der ho har kort veg til både skog og sjø. Begge plassane ligg i klimasone 1. Det gjer at ho har tilgang til det meste av vokstrar, og at dei kjem tidleg. Det betyr at ho også kan vera tidleg ute med grøne nyheiter på Instagram, der ho deler sanketips med dei 11.500 følgjarane ho har på kontoen @sankeliv.

Om plantene er i sesong eller ikkje, er likevel ikkje avgjerande for når du kan ete dei. Med litt planlegging kan også ville vokstrar oppbevarast gjennom vinteren, understrekar ho:

– Dei fleste blad og røter kan tørkast, og ein treng heller ikkje straum for å tørke dei. Etter at du har hakka opp røtene, kan du leggje blad og røter utover på brett i tynne lag i eit luftig i rom i to-tre dagar. Snu litt på plantene iblant og unngå direkte sollys. Når dei er tørre, kan du knuse dei til pulver og bruke pulveret som kosttilskot i supper og gryter, seier Kristine Enger.

– Ja, eller til å lage mineraluttrekk. Eg er veldig glad i uttrekk av nesle, og drikk gjerne eit par koppar kvar dag i vårsesongen. Nesle inneheldt mellom anna kalsium, jern, selen, sink, bor, krom, kopar og magnesium, og uttrekket blir difor mørkebrunt på farge. For meg er det ei skikkeleg næringsbombe som gir masse energi no om våren.

MINERALUTTREKK AV BRENNESLE Drikk to–tre koppar av mineraluttrekket per dag som kosttilskot, helst mellom måltida. 1–2 nevar tørka brennesle 1 ½ liter vatn Kok opp vatnet og ha i den tørka brennesla. Set plata på lågaste varme og lat trekkje i to timar under lokk. Ta kjelen av plata, og la alt trekkje vidare med lokk i minimum to timar til, gjerne over natta. Sil frå plantematerialet og ha mineraluttrekket på reine glasflasker. Haldbarheita er ca. ei veke i kjøleskap. Blir uttrekket ståande over ei veke, kan du bruke det som gjødselvatn til plantene dine.
Tangmelde: Vanleg langs kysten. Dei grøne og salte blada kan plukkast frå juni til september og har høgt innhald av vitamin-, mineral- og protein. Unge toppskot er best. Dei kan brukast rå i salat. Eldre blad er meir bitre, og er betre kokte eller steikte i smør. Med salt og pepar gjer det seg godt til sjømat. Tangmelda er i slekt med spinat, og har same bruksområde; til dømes i lasagne, i pai, på pizza, i supper og gryter. Frøa er spesielt næringsrike. Dei kan brukast rå og hakka i brødbakst for ekstra næringsrike og saftig brød.
Grisetang og grisetangdokke: Kan sankast heile året, men er i best sesong frå oktober til mars. Grisetangen har ei tjukk midtribbe med store enkeltvise blærer. Om våren har han små, lyse blærer som er festa til midtribba. Det er denne ytste delen me sankar og brukar som mat. Grisetangdokke er ein raudleg alge og veks i små buntar festa til midtribba på grisetangen. Han blir også kalla trøffeltong, fordi han smakar som salt, fransk trøffelsopp. Når du ristar på grisetangdokke, blir han nesten tørr. Klipp han forsiktig av inntil midtribba. Skyl både tangen og dokka godt i saltvatn før du tek dei med heim. Dei kan begge hakkast opp og brukast direkte i gryter, supper og sausar. Grisetangdokka er ekstra god å tørke og knuse til eit pulver som du blandar i olje eller salt og nyttar som smaksforsterkar.
Brennesle: Blada inneheld mineral som kalsium, kalium, jern, selen, sink, bor, krom, kopar, svovel, aluminium, magnesium, fosfor og natrium. Unge skot vart frå gammalt av brukt rå både i supper og gryter, og tørka til bruk i te. I våre dagar blir dei unge skota brukte frå brennesle meir på same måte som spinat: i pai, smoothiar og pesto. Frøa er «nøtter» som heng i raklar på hoplantane om hausten, og dei blir brukte både rå og tørka. Unge skot blir sanka om våren. Om du klipper toppskota om våren, kjem plantane med nye skot som du kan sanke seinare. Frø blir sanka på seinsommaren og om hausten.
Løvetann: Blada inneheld mineral som kalsium, kalium, sink og jern. Blad, knoppar og blomstrar blir sanka om våren, røtene sein haust og tidleg vår. Unge blad blir brukte på same måte som rucola. Av blomstrane kan ein lage sirup eller vin, og kronblada gjer seg godt som pynt. Røtene kan nyttast omnsbakte eller i supper og gryter. Blada blir ekstra gode om dei blir dekte til om våren. Då blir dei bleike og milde på smak. Dei harde blomsterknoppane kallast for løvenøtter og kan steikjast i smør med litt salt og pepar og er gode til kjøtt eller i omelettar. Dei kan og saltast og syltast på same måte som kapers.
kristine enger beredskap sanking nyhende ville nyttevekstar rogaland
Powered by Labrador CMS