Oddvar Torsheim: – Eg har rangla for fleire generasjonar

– Eg knuste nokre kjøkkenskåp, men reparerte dei etterpå, og veggane har vel også merke etter knivstikk. Du veit, ein kan rive ned hus, men ein må ikkje pirke på damene. Og det har eg aldri gjort!

Oddvar Torsheim stod krokbøygd over ein stol i eit møterom på Sogn og Fjordane kunstmuseum og snakka om korleis livet kunne utarte før. Innimellom anekdotane rota han rundt i den samanlappa skinnveska si, på jakt etter ein svart tusjpenn.

Utstilling og film

Om ein time skulle det opne nok ei Torsheim-utstilling i lokala nokre dører bortanfor, og før det måtte han signere ein bunke kunstkalendrar som nettopp var komne frå trykkjeriet. Stemninga i møterommet vart ikkje mindre stressande av at Torsheim song og prata frå eit digert lerret på veggen bak oss, der dokumentaren «Idear frå Gud, djevelen og dei fire verdshjørna» rulla og gjekk.

Også filmen er flunkande ny, og har førpremiere på Førde kino torsdag 2. november. Det er same dagen som hovudpersonen fyller 85 år, og ordføraren har invitert til eit påkosta bursdagskalas for byen sin æresborgar.

Sjølv tok Torsheim den kommande feiringa med knusande ro der han heldt fram med å romstere i veska og fiske fram skisseblokker og bunkar med papirlappar og postkort. Då favorittusjen endeleg materialiserte seg, lyste han opp og sa at jau då, visst er det kjekt å bli feira. For eigen del har han festa grundig frå seg og er nøgd om det berre vankar litt napoleonskake på dagen.

– Eg tok alt på forskot, eg. Eg har allereie rangla for fleire generasjonar framover!

Tid for tørk

Han fortel det så likeframt, at han før gjerne tømte ei flaske whisky straks han fann ein grunn til å feire. Eller, som dei nemnde kjøkkenskåpa heime i Halbrendslia visstnok vitnar om; når han hadde angst, var sur, deppa eller forbanna. Det var han i fleire år etter at den første og einaste kona drog sin veg på slutten av syttitalet og tok dottera med seg. I dag skjønar han ho godt:

– Alkoholen gav meg slik fart og sende meg til himmels, men eg fekk jo ikkje jobba medan eg drakk. Eg mista berre energi og impulsar og vart vanskeleg å vere i lag med. Etter lange ranglar vart eg også vanvitig sjuk. Smertene var grufulle, du. Eg fekk lettare delirium, og så måtte eg jo reparere. Slik gjekk det lenge: I fasar.

Han blæs tungt ut gjennom nasen:

– Dotter mi Jorunn var nok skikkeleg lei av alt eg fann på, men ho gav meg likevel aldri opp. Og det skal eg seie deg; ei sinna dotter er betre terapi enn ti psykologar. Ho tok meg på rette måten. Til slutt la eg meg inn til tørk her i Førde og gjekk på ein tablettkur etterpå. No er det 23 år sidan eg rørte ein drope!

Den bortkomne sonen

2. november 1938 kom han til verda. Frå kvinneklinikken i Bergen bar det først til Atløy i Askvoll, og derifrå vidare til Rovde og Naustdal. Faren Herman var skulemeister og klokkar, mora Jenny misjonskvinne og sundagsskulelærar. Trass i at faren hadde ry på seg for å vere ein framifrå realfagsmann, greidde han aldri å lære den elles skuleflinke Oddvar gongetabellen. Han hadde langt større hell med å blande oljefargane til gutungen då Oddvar som 11-åring byrja å måle heimplassane til naustedølane for tjue kroner biletet.

Det var også faren som i løyndom samla saman teikningane frå guterommet og søkte Oddvar inn på reklamelina ved Bergen Kunstskole. På dette tidspunktet hadde unge Torsheim for lengst stukke til sjøs etter ei kort karriere på ein møbelfabrikk. Han stod i byssa i Indiahavet då han fekk den overraskande beskjeden om at han hadde fått plass i Bergen:

– Utruleg nok oppmuntra dei heime meg til å gå kunstnarvegen. Eg vil tru det var ei påkjenning å ha ein figur som meg i huset. Men far var også flink til å teikne og utdanna musikar. Han skjøna vel kva som dreiv meg.

Ein fot i grava

Torsheim hadde i alle fall ikkje drøymt om den dårleg betalte reklamejobben han fekk då han var ferdig med studia. Han fann seg fort friare arbeid på eit lager i Oslo, medan han flytta lik og stelte graver på Vår Frelsers gravlund på si. Han var i grunnen blitt van med å stå med den eine kunstnarfoten i grava, då han brått fekk innvilga eit beskjedent reisestipend.

Pengane burde kunne rekke til eit par månaders eventyr i København tenkte Torsheim oppglødd, og pakka sporenstreks kofferten. Vel framme flaut dagane forbi med snaps og teikning og sightseeing. Det var først då pungen var tom og han ikkje hadde noko å tape, at Torsheim slentra innom Det Kongelige Akademi for de Skønne Kunster for å vise fram arbeida sine.

Der vart han verande i over seks år.

Susanna frå Christiania

Kunstnaren Oddvar Torsheim vart fødd i København. Det var til dømes der, på eit loft i Christiania, at han skapte den første versjonen av «Susanna frå Sunnfjord». Ho er framleis ei av favorittane hans.

Ved første augekast viser det store biletet i oljefarger og bengalakk ei kvinne med knallraud trutmunn og forførande blikk. Men ho har også selskap av djevelen og ein slange – ikkje ulikt Susanna i badet, frå Det gamle testamentet.

Begge historiene dryp av synd og skam.

– Eg lærte ikkje å bli kunstnar på akademiet, det kan ein ikkje lære. Men det var først der eg torde å lage mine eigne bilete. Å kome inn i eit kunstnarmiljø var minst like viktig som sjølve kunstakademiet. Det var hippietida dette. Alle var frie, og eg er ein av dei få overlevande!

Auga forsvinn i to smilande strekar under dei buskete bryna, medan høgrehanda signerer nok eit kunstkalender-hjørne.

– Kor fri var du?

– Ja, eg røykte ikkje hasj altså. Eg ringde heim, og mor mi sa eg ikkje fekk lov, ha-ha.

– Altså, eg tok vel eit par drag. Men eg inhalerte ikkje!

Damer og demonar

Sjølv om han flytta attende til Sunnfjord og både vart gift og fekk barn, var det ingen veg tilbake når det gjaldt kunsten. Frå rekkehuset i Førde vart både kapitalisme og atomfrykt og EF og Nato kommentert med skarpe og humoristiske strekar. Dobbeltmoralen og vestlandspietismen har fått titlar som «V, for Vestlending» og «Hunden til psykologen», medan seksualmoralen er avkledd og kvinnefrigjeringa påkledd i sterke fargar. Dei formfulle damene er blitt mange med åra og lyder namn som «Bente Bakantil», «Tina Timeglas» og «Susi Super-Star».

Slikt blir det kontroversar av.

– Eg har høyrt absolutt alt; at eg lagar porno og blasfemi. Porno, du! Det er jo ikkje porno dette der, seier han og nikkar mot appelsindama si på veggen.

– Om noko, prøver eg stundom å lage erotiske spøkar.

At somme avskreiv kunsten som amatørmessig, plaga heller ikkje Torsheim nemneverdig då han hadde funne uttrykket sitt. Han fekk anerkjenninga han trong allereie i 1964, då han vart ønskt velkommen til Statens Haustutstilling med linoleumstrykka «Bygdøy i motlys» og «Skodda letter».

– Det betydde veldig mykje for meg å sleppe til på Haustutstillinga. Far gjekk heilt i taket. Dei heime hadde vel aldri vore sikre på at det skulle bli noko av meg, og dette vart eit slags bevis på at det var kunst eg skulle halde på med. Ja. Det lausna då.

Å hengje i byen

Det er blitt mange haustutstillingar sidan, og framsyningar ved fleire av dei største musea i Skandinavia. Nasjonalgalleriet, Riksgalleriet og norsk og dansk Kulturråd er blant dei som har sikra seg verka til Torsheim, og fleire av dei prydar også veggene på Sunnfjord hotell og kunstmuseet i Førde. Gjennom åra har han i tillegg levert store utsmykkingsoppdrag til mellom anna Sentralsjukehuset i Sogn og Fjordane og Fylkessjukehuset i Ålesund.

Nærare ein slags nasjonalskatt er det vel vanskeleg å kome – i alle fall om ein legg til at brorparten med eit bein frå Vestlandet også eig eit trykk av den sjølverklærte tylen?

Njaa, vil nokon seie. Heilt sidan Torsheim fylte femti har fleire lokalpolitikarar prata og prata om at bykunstnaren burde få eit eige galleri i Førde. Først i fjor stod eit Torsheim-galleri klart – og då i Kalvåg – over to timars køyretur unna.

Sjølv vil han helst ikkje meine så mykje om det som ikkje vart. At han aldri har fått somla seg til å ta lappen, har i alle fall ikkje stogga han frå å dra på galleribesøk. Torsheim syns det er umåteleg stas at privatpersonar no har vigd 800 påkosta kvadratmeter til over to hundre av bileta hans.

Kor stor produksjonen hans er, veit han ikkje. Eit par tusen bilete, gjettar han, pluss eit par-tre tusen skisser.

– Ofte tenkjer eg at no, no er det slutt – no orkar eg ikkje meir – men det går altså ikkje. Eg har denne åra i meg, og stabel på stabel med skisseblokker. Det finst framleis nokre gullkorn innimellom alt vrøvlet.

Tid nok

Torsheim glattar på den breie midtskilen og ser på klokka. Den kommande utstillingsopninga stressar han litt, han vedgår det, og dei siste minutta har ulike kunstdamer stukke hovudet inn døra, som for å minne han på at det er like før.

Då Torsheim rekk fram armen og peikar på armbandsuret sitt, er det likevel ikkje for å syne kva klokka er. Den digitale tidsmaskina er omkransa av ferske, feite tusjstrekar, og av ord som er blitt uleselege etter fleire rundar med handvask.

Oddvar Torsheim har framleis så mange idear at det hender han må notere dei på hendene.

Etter at han slutta å rangle, fekk han dessutan ein heilt ny arbeidsdisiplin. No er det opp klokka ni kvar dag, og etter kaffi og to smørbrød – eit med laks og eit med blåbærsyltetøy – er det ut på tur med skisseblokka. Seks kilometer, går han. Etter middag i tretida set han seg til å jobbe. Slik har det blitt minst 30 nye teikningar kvart einaste år.

Det har han tenkt til å halde fram med.

– Eg har godt håp om å få laga fleire bilete – og prøve å gjere dei endå betre. Det trur eg skal gå. Mor mi vart jo hundre år og fire månader.

– Kunst kan bli for nusseleg

– Er det konkrete idear du har ugjort?

– Det er mange skisser som burde bli bilete. Men mest av alt vil eg lage nokre store, stygge måleri som ingen vil ha.

– Kvifor det? Er du redd du er blitt for populær blant for mange?

– Du veit, kunst kan bli for nusseleg. Samstundes trur eg vel eg har greidd å halde balansen. «Kill your darlings» er eit godt ordspråk!

Oddvar Torsheim kikar utolmodig mot døra:

– Det betyr ikkje at ein skal kvitte seg med eks-kjerringa, altså. Det handlar meir om at ein aldri må å slutte og ta sjansar.