Jungelpresten: – Eg kunne vera skikkeleg slem

– Eg har bede om tilgjeving og unnskyldt meg. Men når eg tenkjer på det, tenkjer eg berre «fy søren, du har vore med på å skade livet til eit anna menneske – i staden for å vera god». Eg kunne vera skikkeleg slem på den tida, altså.

Martin Braut Tjelle ser brydd ned i det store bordet når han snakkar om syndene i si eiga ungdomsskuletid. Dei skal me koma grundig attende til.

På «ferie» i Sandeid i Vindafjord

Bordet han sit ved er rundt i kantane og har høyrt mykje før, for å seie det slik. For det er også her, ved bordet i det vesle biblioteket i Sandeid fengsel, at Tjelle sjølv inviterer dei innsette til å lette hjartet sitt.

Då Tjelle vaks opp i bedehusmiljøet på Klepp på Jæren 14 mil unna, hugsar han ungane snakka om folk som skulle på «ferie» til Sandeid i Vindafjord. Då visste alle at vedkommande hadde køyrt i påverka tilstand og måtte spikre pallar som straff.

I dag sonar dei fleste fyllekøyrarane med fotlenke heime. Fangane Tjelle no møter sit ofte inne for vald, seksuallovbrot, bruk og sal av narkotika og økonomisk kriminalitet. Slik som syraren me møtte på vegen inn, som umiddelbart tilstod at han hadde svindla med offentlege støtteordningar under koronaepidemien. Freistinga vart for stor, smilte han og trekte på skuldrene.

Vilt freistande

Kanskje er det ikkje tilfeldig at Tjelle etter eit knapt år som fengselsprest hadde behov for å bevisa at han sjølv evnar å stå i mot kvardagslege freistingar. Dei siste vekene har tv-sjåarane sett han sveitte seg halvnaken gjennom jungelen i beste sendetid, som ein av deltakarane i NRKs reality-satsing «Ville fristelser».

Tjelle framstod tidleg som deltakaren som evna å samle gruppa og halde hjartet varmt og hovudet kaldt. Ei øving i faste, kallar han eksperimentet, som tilfeldigvis vart spelt inn under den kristne fastetida.

Tjelle hadde valet mellom å leve på bønner og ris i 40 varmegrader, eller la seg freiste av luksus til himmelhøge prisar.

– I oppveksten måtte me faste frå noko i tida før påske. Ofte var det tv, slik at me berre fekk sjå eitt tv-program. Eg fatta ikkje greia og syntest berre det var irriterande. Men i vaksen alder inviterte ein muslimsk ven meg med på Iftar; kvelden muslimane bryt fasta og møtest for å ete saman. Å oppleve det fellesskapet, og kjenne på gleda over alt me har som me tek for gitt …

Svei av 75.000 kroner

Han smiler, nesten rørt. Den same takksemda og omtanken for fellesskapet var ikkje like framståande blant somme av deltakarane i tv-serien. Strategien til Tjelle var difor konsekvent å halde fokus på kva dei såkalla sparegrisane og livsnytarane hadde til felles. Det fungerte bra – heilt til ein av dei siste episodane, då ein deltakar svei av 75.000 kroner frå premiepotten til fellesskapet utan å blunke.

– I staden for å prøve å forstå det valet, handla eg på kjensler og konfronterte ho direkte. «Kva har du tenkt her?», liksom. «Du snakkar mykje om å bli respektert av gruppa, men det er veldig få i gruppa som kjenner seg respekterte av deg akkurat no».

Drugs and rock and roll

Ifølgje Tjelle blir han sjeldan sint på same måten ute i asfaltjungelen. For å kunne hjelpe, må ein først prøve å forstå:

– Ein kan ikkje gå rundt å vera sint på folk for vala dei tek. I jungelen kunne me rett nok bli sinte fordi alle val gjekk ut over fellespremien på 2,5 millionar kroner. Og det er klart, med ti deltakarar rekna eg fort ut at 250.000 kroner av desse pengane var «mine». Men eg visste ingenting om at det fanst ein slik premiepott før eg kom til jungelen. For å greie å gjennomføre, måtte eg berre gje slepp på tankane om pengane.

Han lener seg tilbake på stolen og faldar hendene bak hovudet. Ei salig forklaring følgjer:

– Pengane er jo ikkje den eigentlege premien. Premien er å få vera i jungelen saman med desse menneska som er så ulike meg! Å liggje i eit tre og sjå på solnedgangen. Sjå alle dyra, kor vakkert alt er, å vera nær naturen og ikkje fryse. Å ta til takke med den enkle maten, ja, til og med greie å nyte bønner og ris etter kvart. Det er den beste fasta eg har hatt!

Drugs and rock and roll

– Kva er dei største freistingane du kjemper mot i kvardagen?

– Eg fekk lyst til å seie sex, drugs og rock and roll, men drugs driv eg ikkje med, og rock and roll er topp, seier Tjelle, og legg innpå ein snus.

– Du gløymte sex?

– Haha. Det er jo eit minefelt. Eg lengtar jo etter ei kone og å få barn, men i mellomtida prøver eg å finne meining i livet no. For meg er det meiningsfullt å møte menneske og ha tid til andre, men eg greier ikkje alltid å leve opp til ideala mine. Somme gonger strekk eg ikkje til. Om tankane mine verkar å vere kloke og gode for meg, er dei kanskje ikkje det eit menneske i djup angst og uro treng.

Gynekolog-trikset

Potensialet til tv-skjermen som preikestol er stort. Tjelle vakta seg likevel for høglydt forkynning. Ikkje fordi han skammar seg over å vera prest – eller presteson – eller misjonærbarn – men fordi han i staden ville vise kva han trur på gjennom handling og haldning.

Deltakarane og sjåarane visste jo at han er prest uansett kva han sa:

– Det er noko eg både elskar og hatar; at yrkestittelen min er blitt meg . Som ung i Oslo, då folk spurte kva eg dreiv med, vart eg litt lei av biletet folk skapte seg når eg svara at eg studerte teologi. Av og til sa eg at eg var gynekologi-student for å gjere meg interessant. Det føltest mykje meir spennande! Men eg kunne dessverre ikkje nok om underlivet, så eg vart veldig fort avslørt.

Han humrar til han blir raud i kjakane, som no matchar college-genseren med «prest» påtrykt i store, kvite bokstavar.

Så hentar han seg inn att i alvoret: Prestar er ikkje moralsk overlegne andre, seier han, og listar opp: Han er bedageleg, impulsiv og veldig glad i mat og god drikke, det vere seg øl eller brus. Skilnaden mellom ein prest og kvarmannsen, er at presten kanskje reflekterer meir over etiske og moralske spørsmål.

Dyttar ikkje trua på nokon

Han må jo det, seier han, i jobben som prostiprest i Ryfylke, der han møter folk i alle slags situasjonar: Gudstenester, bryllaup, dåp og gravferd – og som konfirmantprest for unge som enno ikkje veit kva dei trur på.

Tjelle dyttar ikkje trua si på nokon. Han dømer heller aldri andre si tru, hevdar han.

– Viss du legg til ein ekstra «o» i det engelske ordet for Gud, blir det «good». Kanskje er trua så enkel? At alt som fører til det gode er frå Gud? Nesten alt det vonde som skjer i verda, er ting me menneske gjer mot kvarandre. Det er difor det er så viktig å tenkje på ansvaret me alle har som medmenneske. Det er mykje åndsfattigdom, med unge som berre sit og skrollar og ikkje får vekse som menneske.

Han messar vidare:

– Vel så viktig som kristendanning, er å lesa ei bok og våge å reflektere. Å vera til stades, utan musikk og distraksjonar, og å tole å konfrontera sin eigen uro. Det er dødsvanskeleg, men det gjer oss til heilare menneske, og det trur eg samfunnet lengtar etter.

Mørke krokar

Tjelle viser til tala som fortel at mange unge no blir trekt mot kyrkja att. Han påpeiker at fleire oppsøkjer svært konservative miljø.

– I ei tid der alt er lov, er det mange unge som lengtar etter rammer og tryggleik. Det er jo på sett og vis positivt, men eg er òg bekymra for at dei skal møte den harde teologien, som har ført til så mykje skam og utanforskap for mange. Somme kristne miljø er så tronge at ein ikkje kan puste i dei.

– Har du vore i slike miljø sjølv?

– Nei.

– Men eitt og same miljø kan opplevast som trygt og fritt for ein person, og som vondt og vanskeleg for ein annan. For meg var bedehuset på Klepp fantastisk, og eg er så takksam for alle ungdomsleiarar og andre som stilte opp laurdag etter laurdag for å gje meg og andre ein trygg barndom. Samstundes er eg i dag usamd med nokre av dei gamle førebileta mine på visse område.

Erfaringsbasert teolog

– Ja?

– Eg vil ikkje gå så veldig inn på det, men bedehusmiljø generelt er jo ganske konservative. Eg siktar særleg til at dei er i mot likekjønna ekteskap. Utover det, har me mykje til felles.

Ein erfaringsbasert teolog, kallar han seg. Det betyr at trua hans tek høgde for erfaringane til andre menneske, og at dei kan vera med på å belyse trua han sjølv har. Det betyr også at trua til Tjelle har endra seg – i høve til til dømes likekjønna ekteskap og homofili. Det takkar han kloke vener med andre erfaringar for.

– Eg har jobba mykje med meg sjølv for å våge og vera tydeleg på mine nye standpunkt i slike spørsmål. Det kan vera vanskeleg, for folk må jo få vera i sine refleksjonar og er kanskje ikkje klare for ein slik konfrontasjon. Konfrontasjon kan jo føre til at den andre berre blir meir hard, sint eller lei seg. Slike samtaler krev først og fremst ein trygg relasjon.

Streken i trusrekninga

Trygge relasjonar er i det heile nøkkelen til mykje av det gode her i livet, meiner Tjelle. Om ein aldri har opplevd omsorg eller kjærleik, er ein meir sårbar for å trø feil. Det betyr ikkje at ein ikkje kan snuble om ein har bada i kjærleik heile livet.

Sjølv var Tjelle i tjueåra og studerte teologi då livet tok til å butte. For om prestesonen var sterk i trua, var han ikkje like sterk i skulefag. Han strauk i fleire emne og fekk ikkje ta mastergrad saman med resten av kullet.

Då mista han ikkje berre mykje av identiteten sin. Etter kvart mista han også støtta frå Lånekassa.

– Eg fekk store økonomiske problem og var for stolt til å ta det opp med familie eller vener. Eg heldt det berre for meg sjølv. Etter kvart greidde eg ikkje å betale husleiga på studentheimen der eg budde. For å unngå å måtte sjå husmora der i auga, gjekk eg ikkje ut av rommet mitt dei dagane ho var på jobb. Eg tissa på vasken på rommet mitt og sov til langt utpå ettermiddagen. Først når eg visste ho hadde reist, gjekk eg ut av rommet mitt – smilande og glad, som alltid.

Han smiler no også, nesten unnskuldande:

– Der var det jo ein depresjon og ei oppleving av at livet er altfor stort. Og når livet blir for stort, kan ein også få tankar om at det ville vera lettare å sleppe. Eg handterte det med å sove og å smile og late som ingenting når folk såg meg. Men midt oppe i alt var jo smilet også ekte. Eg hadde to sider: Martin som ikkje fekk til livet, og Martin som er ekspert i sosiale settingar.

For første gong under samtala blir han stille:

– I dag er jo dette ei erfaring eg sett høgt. Eg trur eg har utvikla høgare empati. Håpet mitt er jo å nå fram til andre, for å få dei til å forstå at dei ikkje må legge lokk på slike ting, men reflektere over det. For i dag kan eg dele dette utan å gråte. Det kunne eg ikkje då eg var 25, og til slutt reiste heim og la fram alt for mor og far. Men då gråt også dei, og stod i det vonde saman med meg.

Ulikt mange av dei du møter bak murane, hadde du gode føresetnader for å handtere motgang?

– Ja. Til ein viss grad har ein også ekstra gode føresetnader til å reflektere over motgang når ein har ei tru og kan klage til Gud. Men i somme religiøse miljø er kanskje forventningane til deg som menneske større, fordi dei trur at me som kristne skal ha perfekte liv. Då blir også fallet større. Det gjer meg både litt sint og lei meg.

– Me er ikkje gode nok til å vise at me er feilbarlege og dele smerta vår. Difor vil eg dele denne historia med ungane eg håpar eg får, og med deg, fordi det har noko for seg å vise at me alle har utfordringar.

Tru og tvil

– Hoi, der er kjendisen jo!

– Halla Martin, skjer’a?

Martin langar ut over plassen på det store fengselsområdet, etter å ha vist oss rundt i skulebygningen, der ein gjeng innsette held konsert, og i vaktbua, der han får utdelt nøkkelkortet sitt. No har han retning mot Servicetorget og biblioteket att, men blir stoppa av tilrop borte ved administrasjonsbygget. Fangane har frigang frå arbeidet og fleire går han i møte. Somme handhelsar, andre deler ut harde, karslege klapp på ryggen. Nokre held fram ein knytt neve som presten kan dulte i.

Ein vil straks snakke om Ville Fristelser, og Martin spør uoppmoda om dei syntest det var ok at han grein på tv. «Det var det, bror», forsikrar dei: «Du er jo berre eit menneske du også».

Han jobbar i fengselet kvar torsdag og veit aldri kva som ventar. Ein fengselsprest har ikkje lov til å oppsøkje dei innsette for å invitere til samtale. Dei må sjølv krysse av på eit skjema og legge det i prestepostkassa i vaktrommet. Av og til er kassa tom. På det meste har det vore sju-åtte lappar. I dag tidleg var det fire, fortel han.

Enklare å ta kontakt

Tjelle er sikker på at tv-deltakinga hans har gjort det enklare for somme å ta kontakt, og understrekar at samtaler om tru gjerne er unnataket. Sjølv om han aldri spør kva folk sonar for, vil dei ofte snakke om historia si og å prøve å forstå kvifor ting vart slik som dei vart. Andre har behov for å rettferdiggjere det dei har gjort. Om dei blir for sjølvrettferdige, prøver han å bidra til større perspektiv. «Greier du å sette deg inn i korleis det var for den som vart offer for valden?».

– Alle menneske har noko godt i seg, og litt av jobben min er å prøve å leite det fram, slik at dei kan gå ut av portane her med framtidshåp og tru på at dei er meir enn berre den kriminelle historia si. Det er kanskje ein rar posisjon å ta, at eg ikkje berre dømmer og seier dei er forferdelege menneske. Men å dømme er ikkje rolla mi. Den juridiske dommen har den norske staten teke seg av. Den andre dommen er det Gud som har kontroll på.

Dommedag

Spørsmålet om syndeforlating følgjer oss attende til det runde bordet i biblioteket, der Abid Raja si bok «Min skyld» står utstilt i augehøgde på hylla bak han. Om Gud er slik Martin håpar, finst det ikkje noko helvete, korkje for syndarar eller dei som ikkje trur. Martin håpar Gud dømer med kjærleik og rettferd og at alle kjem til himmelen.

Kanskje håpar han på nåde sjølv òg. Han har nemleg heller ikkje alltid vore like miskunnsam mot alle. Og her er me attende der det starta, til syndene i ungdomsskuletida, og ved skamma som framleis kan hogge tak i han.

Den gongen lèt ikkje berre Martin tidvis vera å gripe inn når andre vart dårleg behandla. Han kunne også vera direkte slem sjølv, seier han:

– Dei var ei jente frå skulen som begynte å gå på bedehuset. Ho var litt utanfor i utgangspunktet, og slik eg hugsar det, markerte eg ganske fort at «det er greitt at du kjem, men du må slett ikkje tru at vi to er vener av den grunn». Det slår meg i magen kvar gong eg tenkjer på det. Kvifor hadde eg behov for å seie det? Kvifor inkluderte eg ho aldri?

Eit medvite val

– Har du funne svar?

– Eg trur eg blei redd for min eigen posisjon, for korleis det å inkludere ho ville påverke mitt eige liv. For å beskytte meg sjølv, markerte eg at eg ikkje ville identifiserast med ho eller ha noko med ho å gjere. Eg kjenner jo framleis på djup skam over at eg var slik, og historia har nok vore veldig formativ for den eg er i dag.

Å fortelje om det no, er eit medvite val. Uansett kva ein ber på, er det viktig at ein finn nokon ein kan lette hjarta sitt til, seier Martin Braut Tjelle:

– Det betyr ikkje at ein skal dele alt med alle. Det gjer ikkje eg heller. Eg har mange ting eg ikkje vil dele i det offentlege rommet. Men i dag kan eg seie at det ikkje er noko av det vonde og vanskelege i livet mitt som eg ikkje har delt med eit anna menneske. Og det, det er eg faktisk ganske stolt av.

– Mi naive tru, er jo at verda blir betre viss me reflekterer over rolla vår i samfunnet, og moglegheita me har til å velje mellom godt og vondt.