Julefestane i gamle dagar

Så er det juletrefest igjen. Vi veit ikkje kor mange av det slaget vi har overlevd, men det er ikkje få. For det var verkeleg snakk om å overleva på festane før i verda. Det var ikkje desse blodfattige samkomene med ukjende, halvdanske songar på riksmål og kunstige lys på eit avmagra juletre.

Nei, før i verda var det bryet verdt å gå på julefest. Treet sto som ei brannbombe midt i det stivpynta bedehuset, med levande lys på topp til tå, og salmeversa sat spikra og forsegla i hausen på oss, etter tårevåt pugging over og under dyna dei siste 30 døgn før jul.

No skal de få høyra kor ein skikkeleg julefest skal vera, de som er unge, så kan de angra at de ikkje var fødde før, då det var ei etterlengta oppleving å gå på fest!

Somme gonger braut vi oss fram gjennom snøbygene, med nordleg kuling frå alle kantar, og med familieparaplyen som eit levande skjold mot dei krigerske vindkasta. Det bles så kjerringane måtte hakka seg fast i vegkanten med paraplyspissen for å ikkje fara lukst til himmels. Hattane frå nabobygda kom siglande med vinden og vart tilbakesende med fyrste skuleruta på nyåret. Det var tider, det!

Snart hadde vi bedehuset i sikte. Frå pipa rauk det av eldgamal bjørkaved frå Noas dagar, og det lyste varmt velkome frå alle glas. På bedehuset var dei samla, alle som enno hadde eit hår av livsgnisten i seg. Innafor døra strøymde inntrykka mot ein av svarte herrehattar og store familiekammar i strie guteluggar, og av billeg parfyme, jentesløyfer, hønseringar, hårnett og kalosjer i snøvatnet på golvet, cardigan og blåstripa matrosdressar. Alt var som det skulle vera, og der inne fann ein seg så lett til rettes, for alle hadde same fjøslukta, og du kunne dala ned på kva fang du ville.

Når huset var fullt, og musikken stemde i med «En natt jeg lå og drømte» så kunne festen ta til, og kjerringane kunne ta mantal på folket sitt, og få dei vagla opp på trebenkane bortover. Og medan kaffilukta strøymde opp frå kjellaren og la seg som ei sky over folk og land, sat du der og dingla med nypussa lakksko og høyrde prologar som aldri kom med i verdslitteraturen, og vidsynte folketalarar som starta i Betlehem og aldri vende attende.

Endeleg stemde einkvan i med «Ramnungar ropar», og drustelege matpakkar vart utdelt til kveik for folkesjela. Brus høyrde også med, men han vart servert i muggar for at ikkje ungane skulle få lyst på flaska. Vi ungane strøymde ut på golvet, yre som kalvar om våren, og kappsprang frå den eine tanta til den andre og tigga kaffisukker. Det var før potetgull var oppfunne. Næringsvitet hadde vi. «Det er lettare å gå til bakaren enn til doktoren», som skrive stend, og det var slik kjerrignane vart velfødde.

Men kva fekk vi ikkje med oss av kulturelle og menneskelege verdiar i ei slik oppløfta stund. På veggen hang det bilete av Haakon den 7., Eidsvoll i 1814 og «Brudeferden i Hardanger», og gjennom rommet båra praten med eit tonefall som sjølve nordvesten hadde skapt i sin visdom.

Nærast ved den durande vedkomfyren sat han Sjur-Hans og stødde hovudet. Sat med gebisset i neven og kikka på småjentene kor dei vaks og vart store. Laustennene brukte han berre på offentlege tilstellingar, for dei passa så dårleg i munnen. Det er ikkje alltid ein arvar noko som er brukande.

Alt i same stilen i Sjur-garden, sa folk. Dei snytte seg i gardina, og turka bort med gamlekatten. Ein fekk nøyte det ein hadde for hand.

Bygda var full av originalar og seigliva ungkarar. Dei sat benka langs veggene, nokre tynne og skrapa som vårsild til tørk, andre med runde briller og med bartar så breie at dei hadde øyrevoks i endane. Og praten gjekk, om saueslakt, sylvrev, fisket ved New Foundland, Suez-krisa og Asia sykja, og all anna elendigheit som var verdt å nemne, og som hadde vore skrive om i «Sunnmørsposten» dei siste 30 døgn.

Og medan kaffilufta strøymde gjennom rommet sat ein der og kjende at verda var god å leva i. Og best det var gjekk døra opp, og ein ungdomsgjeng frå nabolaget kom svermande og skulle gå rundt treet og syngja «Den himmelske lovsang» firstemnd med alle oss hine. Du verda for eit sjelebad midt i mørketida! Tårene dreiv der kjerringane stødde kvarandre i gongen rundt treet. Der gjekk kvalfangaren og fabrikkeigaren hand i hand, gamle lærarinna og jordmora, tausafuten og lensmannsguten, som hadde trefot og var vegetarianar om vinteren. Du måtte vera mykje sjuk om du ikkje krak deg i veg på julefest. Og dei som ikkje møtte opp der, vart etterlyste og oppspikra på naustveggen på nyåret. Tru det den som vil.

Kvelden gjekk, og varmen steig, og det nerma seg tropiske tilstandar rundt den høgvaksne vedomnen. Det var så varmt at ungane hadde slutta å slåst. No sat dei og turka blod og svette i kvar si krå. Berre dei tre siste låg i ein vase på ganggolvet og velte kvarandre ned i skiten, og det hadde vel enda med regulært mytteri om ikkje gamlelærarinna hadde gripe inn.

Jau, dramatisk var det, og huset var sprengfullt av fryd og juleglede. Og vart det for fullt inne, så kunne ein ta seg ein tur utfor nova og bort på gamledassen, som stod og stødde seg til ei rimfrosa fure i måneskinnet. Der var det iallefall rommeleg nok. Fire kvinnfolk og to karar kunne ha audiens samtidig, men ingen vart verande lenge, for det krydde av mus i vedstabelen bak døra, og vinden kom ruskande i hallingkast innover golvet. Og oppe på taket stod ei gamal kråke og ylte mot månen. Og er det ikkje sant, så er det iallefall godt dikta, – som han sa mannen.

Inne song dei i dødsforakt time etter time, heilt til skulelæraren, som var kanonisert forsongar på julefesten, kvesste til med «Å leva, det er å elska», fyrste verset. Då var det på tide for oss ungane å pjaske oss heimatt. Men ungdomane heldt fram rundt treet, trassa gnagsår og munnsår, og song så lenge det kveste i dei. For det var ikkje gatelys i den tida, og ein hadde program langt utover natta med å fylgje kvarandre heim i måneskinnet. Og er dei ikkje heimkome, så går dei der vel enno.

Liv Randi Bjørlykke
historie- og kåseri forfattar, Sykkylven